Institut društvenih nauka je 10. jula 1957. godine osnovalo Savezno izvršno veće (Uredbu o osnivanju potpisao je tadašnji predsednik Josip Broz), a od 1976. godine svojstvo osnivača preuzela je Republika Srbija.

Rad i razvoj Instituta se zasniva na zadacima proklamovanim još prilikom njegovog osnivanja. To su istraživanje osnovnih društvenih fenomena, unapređenje naučne misli i razvoj naučne metodologije u oblasti društvenih nauka, saopštavanje i objavljivanje rezultata naučnoistraživačkog rada, usavršavanje naučnog kadra i razvijanje saradnje s odgovarajućim ustanovama, organizacijama i pojedincima koji se bave proučavanjem društva.

Dugo je Institut bio i postdiplomska škola na kojoj su predavali najveći domaći naučni autoriteti toga vremena, pored ostalih i Milan Bartoš, Rudi Supek, Jovan Đorđević, Radomir Lukić, Jože Goričar i Vuko Pavićević, a polaznici su bili budući profesori univerziteta i istraživači iz svih republika SFRJ.

Prvobitno je delatnost Instituta obavljana u okviru nekoliko odeljenja (za pravne, ekonomske, istorijske, sociološke nauke). Već početkom šezdesetih godina osnovana su dva naučno istraživačka centra: za demografska istraživanja i za istraživanje javnog mnenja kao prva te vrste u Istočnoj Evropi, kao i odeljenje za filozofiju. Suprotno, početkom sedamdesetih godina došlo je do izdvajanja iz sastava Instituta Odeljenja za istorijske nauke koje je ušlo u sastav novoosnovanog Instituta za savremenu istoriju, a početkom devedesetih godina i Centra za filozofiju i društvenu teoriju koji je postao samostalna institucija.

Danas u Institutu stvara devetnaest doktora nauka, sedam magistara nauka i četiri istraživača u pet radnih jedinica: Centru za demografska istraživanja, Centru za politikološka istraživanja i javno mnenje, Centru za ekonomska istraživanja, Centru za pravna istraživanja i Centru za sociološka istraživanja. Mada je Institut orijentisan ka teorijskim multidisciplinarnim proučavanjima društva u tranziciji (dva prvonavedena centra su i sama multidisciplinarnog sastava), važan deo rada predstavljaju empirijska, kvantitativna istraživanja društvenih fenomena u Srbiji, zemljama bivše SFRJ i Istočne Evrope.

U okviru svake naučne discipline koriste se savremene metode istraživanja kao što su intervju, posmatranje, analiza sadržaja, fokus grupe, komparativni metod, sekundarne tehnike. Pojedini centri naglašavaju prognoze društvenih kretanja zasnovane na različitim izvorima (statistika, rezultati dubinskih istraživanja, trend analiza i drugo), posebno u domenu promena populacije, rezultata izbora, ekonomskih pokazatelja.

Institut je uspeo da realizuje značajna istraživanja, pored ostalog, i u okviru Svetske studije vrednosti, u oblasti političke kulture, praćenja izbora, javnog mnenja, medija, političke propagande, demokratije i parlamentarizma, medicinskog prava, demografije (reprodukcije stanovništva, migratornih tokova, projekcija, populacione politike), ekonomskih aspekata privatizacije, korupcije, socioloških aspekata tranzicije, siromaštva, političkog sistema, političkog aktivizma, promena socijalne strukture i proučavanja etničkih odnosa.

Rezultat rada saradnika Instituta je više stotina knjiga i na hiljade članaka i drugih istraživačkih priloga, kako na srpskom jeziku, tako i na vodećim stranim jezicima, pre svega na engleskom jeziku. Institut izdaje dva cenjena naučna časopisa – Stanovništvo (Centar za demografska istraživanja) od 1963. godine i Sociološki pregled (Centar za sociološka istraživanja) od 1961. godine.

Dva podatka dobro ilustruju rad istraživača Instituta. U 1990-im godinama Institut društvenih nauka se nalazio na četvrtom mestu među izdavačima, sledeći velike izdavačke kuće kao što su Zavod za udžbenike, Prosveta i Nolit.

Prema poslednjoj dostupnoj analizi sa kraja 1990-ih godina, autori iz Instituta su najviše citirani u domaćim časopisima u oblasti društvenih nauka. Oni zauzimaju prvih šest mesta među deset najcitiranijih i 11 od 25 mesta najcitiranijih i to među oko 1500 aktivnih autora iz društvenih nauka i ekonomije.

Institut je u proteklih pedeset godina kontinuirano ostvarivao međunarodnu saradnju, posebno kroz organizovanje simpozijuma, učešće istraživača na svetskim i evropskim naučnim skupovima, razmenu rezultata istraživanja. Saradnici Instituta su realizovali i različite projekte za međunarodne fondacije.

Institut poseduje i bogat fond knjiga koji broji preko 136.000 primeraka.

U narednom periodu planira se nastavak istraživanja tranzicije sa različitih aspekata: demografskog, politikološkog, sociološkog, ekonomskog i pravnog. Ne zanemarujući teorijska proučavanja, akcenat će biti na multidisciplinarnim i interdisciplinarnim empirijskim, kvantitativnim i komparativnim istraživanjima, ali i na primeni rezultata u praksi: u političkoj sferi, zakonodavstvu, obrazovanju, u medijskom sistemu, socijalnoj zaštiti, zdravstvu i kulturi.